Όλο και πιο συχνά ακούμε τον όρο ”εμμηνορροϊκή φτώχεια” και, παρότι έχουμε μια γενική ιδέα για το τι σημαίνει, συχνά δυσκολευόμαστε να τον αποσυνδέσουμε από τον λόγο των ακτιβιστών ή από κοινωνικές καμπάνιες.
Όμως η ”εμμηνορροϊκή φτώχεια” σημαίνει πολύ περισσότερα από αυτό — είναι μια σκληρή πραγματικότητα (ναι, είναι βαριά λέξη!), που επηρεάζει τη ζωή εκατομμυρίων κοριτσιών και γυναικών σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης και της Ρουμανίας! Επειδή οι άνδρες δεν έρχονται αντιμέτωποι με αυτό το ζήτημα, η κατάσταση συχνά μοιάζει δύσκολο να γίνει κατανοητή· πώς να φανταστεί κανείς ότι η περίοδος μπορεί να σταθεί εμπόδιο στην εκπαίδευση, την υγεία και την προσωπική αξιοπρέπεια;
Κι όμως, αυτή είναι η πραγματικότητα που βιώνει κάθε μήνα μια έφηβη που ζει σε αγροτική περιοχή ή σε μια οικογένεια με περιορισμένο εισόδημα. Αντί να έχει στήριξη, σωστή ενημέρωση και αίσθημα ασφάλειας, βρίσκεται αντιμέτωπη με ντροπή, έλλειψη πόρων και ακόμη και έλλειψη βασικών γνώσεων — παράγοντες που μπορεί να την οδηγήσουν να απουσιάζει από το σχολείο, να νιώθει κατώτερη, να κρύβει το σώμα της και, τελικά, να εσωτερικεύει την ιδέα ότι αυτό που της συμβαίνει είναι κάτι «λάθος».
Τι είναι, τελικά, η εμμηνορροϊκή φτώχεια;
Η ”εμμηνορροϊκή φτώχεια” είναι ένας σύνθετος όρος που περιγράφει τη δυσκολία ή και την αδυναμία των γυναικών και των κοριτσιών να έχουν πρόσβαση σε κατάλληλα προϊόντα εμμηνορροϊκής υγιεινής, σε ενημέρωση για αυτή τη βιολογική διαδικασία και σε συνθήκες υγιεινής που τους επιτρέπουν να φροντίζουν τον εαυτό τους με αξιοπρέπεια και ασφάλεια. Δεν αφορά μόνο την τιμή από τις σερβιέτες ή τα ταμπόν, αλλά και το σύνολο των οικονομικών, κοινωνικών και εκπαιδευτικών παραγόντων που καθορίζουν το πώς μια έφηβη ή μια γυναίκα βιώνει αυτή την εμπειρία.
Οι διεθνείς μελέτες το αποτυπώνουν ξεκάθαρα. Η ”Plan International UK” δημοσίευσε το 2017 μια εκτενή έκθεση, σύμφωνα με την οποία 1 στα 10 κορίτσια στη Μεγάλη Βρετανία έχει λείψει τουλάχιστον μία φορά από το σχολείο επειδή δεν μπορούσε να αγοράσει προϊόντα περιόδου, ενώ το ⅓ από αυτά αντιμετώπιζε επαναλαμβανόμενες δυσκολίες στην προμήθειά τους.
Η UNICEF, στην έκθεσή της το 2021, αναφέρει ότι περισσότερα από 500 εκατομμύρια κορίτσια και γυναίκες παγκοσμίως δεν έχουν πρόσβαση σε ασφαλή προϊόντα ή σε πληροφορίες για την έμμηνο ρύση. Παρότι η Ρουμανία δεν εμφανίζεται στο έγγραφο με αναλυτικά στατιστικά στοιχεία, οι ΜΚΟ επιβεβαιώνουν μέσα από τη δική τους έρευνα ότι το φαινόμενο μόνο μεμονωμένο δεν είναι.
Σε μελέτη που πραγματοποιήθηκε το 2022, η οργάνωση Girl Up România ανέδειξε ότι το 25% των εφήβων που συμμετείχαν χρησιμοποιούν αυτοσχέδιες λύσεις αντί για σερβιέτες, ενώ 1 στις 5 έχει λείψει τουλάχιστον μία φορά από τα μαθήματα γι’ αυτόν τον λόγο. Τα στοιχεία συνθέτουν μια ανησυχητική εικόνα: η εμμηνορροϊκή φτώχεια είναι υπαρκτή, παρούσα και έχει τεράστιο αντίκτυπο στη ζωή κοριτσιών και γυναικών.
Εμμηνορροϊκή φτώχεια, εκπαίδευση και υγεία
Όταν η πρόσβαση σε προϊόντα περιόδου θεωρείται πολυτέλεια, οι συνέπειες δεν αποτυπώνονται μόνο στο πορτοφόλι, αλλά σε ολόκληρη τη ζωή μιας έφηβης, και η σχολική απουσία είναι μία από τις πιο ορατές επιπτώσεις. Ένα κορίτσι που χάνει λίγες ημέρες κάθε μήνα συσσωρεύει απουσίες, μένει πίσω στα μαθήματα και, με τον καιρό, κινδυνεύει να νιώσει απογοητευμένο και περιθωριοποιημένο. Μελέτες της World Bank στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη δείχνουν άμεση συσχέτιση ανάμεσα στην περιορισμένη πρόσβαση σε προϊόντα περιόδου και τη σχολική διαρροή.
Πέρα από τον αντίκτυπο στην εκπαίδευση, υπάρχουν και σοβαροί ιατρικοί κίνδυνοι — η χρήση παλιών υφασμάτων, εφημερίδων ή χαρτομάντιλων αυξάνει τον κίνδυνο κολπικών και ουροποιητικών λοιμώξεων. Η ”Women’s Environmental Network UK” επισήμανε το 2020 ότι η συστηματική χρήση αυτοσχέδιων λύσεων μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα υγείας που είναι δύσκολα και δαπανηρά στη διαχείρισή τους. Για οικογένειες που ήδη αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες, αυτά τα προβλήματα μετατρέπονται σε έναν φαύλο κύκλο χωρίς τέλος.
Υπάρχει όμως και μια ψυχολογική διάσταση που συχνά αγνοείται — στη ρουμανική κουλτούρα, η περίοδος παραμένει (ακόμη) θέμα ταμπού. Η έκθεση Always x UNICEF (2019) δείχνει ότι περισσότερες από τις μισές έφηβες που βιώνουν εμμηνορροϊκή φτώχεια δηλώνουν ότι νιώθουν διαφορετικές, αποκλεισμένες ή «ελαττωματικές». Αυτές οι αντιλήψεις μετατρέπονται σε άγχος και συμπλέγματα που μπορεί να τις ακολουθούν για χρόνια.
Τι κάνει η Ρουμανία για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα;
Πολλές χώρες έχουν κάνει σημαντικά βήματα στην αντιμετώπιση της εμμηνορροϊκής φτώχειας, όμως η Ρουμανία φαίνεται να βρίσκεται ακόμη στο στάδιο όπου συζητά αν το πρόβλημα υπάρχει πραγματικά. Η Σκωτία, για παράδειγμα, έγινε το 2020 η πρώτη χώρα στον κόσμο που προσφέρει δωρεάν προϊόντα περιόδου βάσει νόμου, ενώ η Νέα Ζηλανδία τα διανέμει σε όλα τα δημόσια σχολεία. Στη Ρουμανία, αντίστοιχες πρωτοβουλίες παραμένουν μάλλον αποσπασματικές.
Στην έκθεσή του το 2021, το Centrul Filia υπογραμμίζει ότι η έλλειψη επίσημων δεδομένων αποτελεί από μόνη της ένδειξη ότι το φαινόμενο παραβλέπεται. Οι έρευνες της οργάνωσης δείχνουν ότι η εκπαίδευση γύρω από την έμμηνο ρύση απουσιάζει από την πλειονότητα των σχολείων, ενώ οι συζητήσεις για την περίοδο παραμένουν επιφανειακές ή δεν γίνονται καθόλου. Επιπλέον, για πολλές έφηβες σε αγροτικές κοινότητες, η πρόσβαση σε προϊόντα περιόδου εξαρτάται από τη διαθεσιμότητα των τοπικών καταστημάτων, τα οποία δεν διαθέτουν πάντοτε τέτοια είδη.
Κατευθύνσεις για την επίλυση του προβλήματος
Για να περιοριστεί η εμμηνορροϊκή φτώχεια — ακόμη κι αν η πλήρης εξάλειψή της δεν είναι άμεσα εφικτή — χρειάζονται συντονισμένες προσπάθειες. Οι αρμόδιες αρχές οφείλουν να αναγνωρίσουν ότι η περίοδος είναι ζήτημα δημόσιας υγείας και εκπαίδευσης, και ότι τα προγράμματα δωρεάν διάθεσης προϊόντων περιόδου στα σχολεία αποτελούν επένδυση στο μέλλον των κοριτσιών.
Η κοινωνία των πολιτών έχει επίσης καθοριστικό ρόλο. Οι ΜΚΟ στη Ρουμανία έχουν ήδη αποδείξει ότι μπορούν να προσφέρουν ουσιαστικές λύσεις σε ευάλωτες κοινότητες. Η πρωτοβουλία του Συλλόγου Pe Stop, που διανέμει κάθε μήνα χιλιάδες πακέτα με προϊόντα περιόδου σε άστεγες γυναίκες ή σε γυναίκες από υποβαθμισμένες περιοχές, είναι ένα ξεκάθαρο παράδειγμα του αντίκτυπου που μπορεί να έχει η κοινωνική δράση. Σύμφωνα με την έκθεσή τους για το 2022, πάνω από το 70% των ωφελούμενων δεν θα μπορούσαν διαφορετικά να αγοράσουν αυτά τα προϊόντα.
Το ίδιο κάνει και η Femi.Eko®, το ρουμανικό brand που προωθεί οικολογικά προϊόντα περιόδου (εσώρουχα περιόδου, σερβιέτες και επαναχρησιμοποιούμενα ταμπόν), λύσεις που όχι μόνο μειώνουν το κόστος μακροπρόθεσμα, αλλά ταυτόχρονα εκπαιδεύουν και συμβάλλουν στην ομαλοποίηση της συζήτησης γύρω από την περίοδο, προσφέροντας στις έφηβες τις πληροφορίες που χρειάζονται για να αισθάνονται μεγαλύτερη σιγουριά για τον εαυτό τους και το σώμα τους.
Μία από τις πιο ορατές και ιδιαίτερα αξιόλογες πρωτοβουλίες της Femi.Eko® είναι η εγκατάσταση δωρεάν διανεμητών προϊόντων περιόδου σε σχολεία — μια στοχευμένη, πρακτική παρέμβαση με πραγματικό αντίκτυπο στις τοπικές κοινότητες.
Αυτή η ιδέα προέκυψε από μια πραγματικότητα που η ομάδα της Femi.Eko® διαπίστωσε στην πράξη, μέσα από συζητήσεις με εκπαιδευτικούς, γονείς και έφηβες: πολλά κορίτσια απουσιάζουν από το μάθημα τις δύο πρώτες ημέρες της περιόδου τους επειδή δεν έχουν άμεση πρόσβαση σε προϊόντα υγιεινής. Κάποια πηγαίνουν στο σχολείο απροετοίμαστα, άλλα μοιράζονται τα προϊόντα μεταξύ τους και κάποια, από ντροπή ή φόβο, αποφεύγουν να ζητήσουν βοήθεια από έναν ενήλικα. Αυτές οι καταστάσεις, όσο μικρές κι αν φαίνονται, δημιουργούν ένα ντόμινο επιπτώσεων στην εκπαίδευση και στην αυτοεκτίμησή τους. Γι’ αυτό, η εγκατάσταση προσβάσιμων, διακριτικών και σταθερά εφοδιασμένων διανεμητών γίνεται μια ουσιαστική στήριξη που μπορεί να αλλάξει άμεσα την καθημερινότητα μιας έφηβης στο σχολείο.
Στο μέλλον, η Femi.Eko® στοχεύει να επεκτείνει αυτό το έργο σε εθνικό επίπεδο, μέσα από συνεργασίες τόσο με δημόσιους φορείς όσο και με τοπικές ΜΚΟ. Ο στόχος είναι σαφής: καμία μαθήτρια να μη χρειάζεται πια να λείπει από το σχολείο ή να θέτει σε κίνδυνο την υγεία της επειδή δεν έχει πρόσβαση σε προϊόντα περιόδου.
Αντίστοιχα, και το Centrul Filia υλοποίησε την καμπάνια ”Menstruația e normală”, μέσω της οποίας διένειμε προϊόντα περιόδου σε σχολεία και διευκόλυνε συζητήσεις με έφηβες, εκπαιδευτικούς και γονείς γύρω από την εμμηνορροϊκή υγεία. Αυτές οι συζητήσεις έφεραν στην επιφάνεια μια πραγματικότητα που δύσκολα αγνοείται: πολλά κορίτσια δεν γνωρίζουν τι σημαίνει περίοδος μέχρι τη στιγμή που τη βιώνουν, ενώ η ντροπή τα εμποδίζει να ζητήσουν βοήθεια.
Μόνο η εκπαίδευση μπορεί να ξαναγράψει το μέλλον των εφήβων κοριτσιών!
Όσοι υλικοί πόροι κι αν διατεθούν, η ουσιαστική λύση παραμένει η εκπαίδευση. Οι έφηβες χρειάζονται ξεκάθαρη, έγκυρη και προσιτή ενημέρωση για να κατανοήσουν τι συμβαίνει στο σώμα τους και γιατί η περίοδος δεν πρέπει να είναι λόγος ντροπής ή φόβου.
Ένα πολύ καλό παράδειγμα είναι ο Καναδάς, χώρα που εφάρμοσε το πρόγραμμα ”Period Positive Schools”, το οποίο περιλαμβάνει υποχρεωτικά μαθήματα για την εμμηνορροϊκή υγεία. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: στα σχολεία όπου εφαρμόστηκε, το επίπεδο άγχους των κοριτσιών σε σχέση με την περίοδο μειώθηκε κατά 35%. Αυτό το μοντέλο μπορεί να προσαρμοστεί εύκολα και στη Ρουμανία, με την ενσωμάτωση ενοτήτων εμμηνορροϊκής εκπαίδευσης είτε στις ώρες τάξης είτε στο μάθημα αγωγής υγείας.
Η εκπαίδευση ΔΕΝ πρέπει να απευθύνεται μόνο στις έφηβες, αλλά και στα αγόρια, στους γονείς και στους εκπαιδευτικούς. Η περίοδος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως κοινό θέμα, όχι ως μυστικό· όταν ολόκληρη η κοινότητα κατανοεί, σέβεται και στηρίζει αυτή την πτυχή της ζωής, η ντροπή υποχωρεί και η αυτοπεποίθηση των εφήβων κοριτσιών ενισχύεται.
