Κάθε μήνα, κατά τη διάρκεια «εκείνης» της περιόδου, εκατομμύρια γυναίκες ανοίγουν τη συσκευασία ενός από τα προϊόντα που αυτοαποκαλούνται «υπεραπορροφητικά» και συνεχίζουν την καθημερινότητά τους. Πολύ λίγες γυναίκες γνωρίζουν στην πραγματικότητα ότι τίποτα δεν είναι πιο ακίνδυνο από ένα προϊόν που χρησιμοποιείται ως φράγμα μεταξύ του σώματος και των ρούχων, όπως συμβαίνει με την σερβιέτα.
Κάτω από το αφράτο στρώμα (και αρωματισμένο, σε αμέτρητες περιπτώσεις) κρύβεται έως και 90% πλαστικό: πολυαιθυλένιο, πολυπροπυλένιο, πολυεστέρας, ακρυλικές κόλλες και υπεραπορροφητικά σωματίδια πολυακρυλικού νατρίου. Σε επαφή με την τριβή, τη θερμότητα και την υγρασία, αυτά τα υλικά μπορούν να θρυμματιστούν σε μικροσκοπικά θραύσματα (που ονομάζονται μικροπλαστικά), τα οποία το ανθρώπινο μάτι δεν μπορεί να αντιληφθεί, αλλά το δέρμα, οι βλεννογόνοι και το περιβάλλον μπορούν.
Τη δεκαετία του '90, μιλήθηκε για πρώτη φορά για το «Σύνδρομο τοξικού σοκ που σχετίζεται με τα ταμπόν». Τρεις δεκαετίες αργότερα, η συζήτηση έχει προχωρήσει: όχι μόνο τα βακτήρια, αλλά και οι μικροσκοπικοί πολυμερείς ύποπτοι ότι προκαλούν ανεπιθύμητες αντιδράσεις και επιδράσεις στον οργανισμό. Αν ένα ταμπόν που δοκιμάστηκε στο εργαστήριο απελευθερώνει έως και 17 δισεκατομμύρια νανοπλαστικά, φανταστείτε πόση είναι η ποσότητα σε ένα χρόνο χρήσης κατά τη διάρκεια της περιόδου.
Το πλαίσιο, εν συντομία:
-
Στη Ρουμανία, μια γυναίκα χρησιμοποιεί κατά μέσο όρο 240 σερβιέτες ετησίως.
-
Σε παγκόσμιο επίπεδο, πάνω από 45 δισεκατομμύρια σερβιέτες και ταμπόν πετιούνται ετησίως.
-
Καθώς κάθε ένα περιέχει 2–5 γραμμάρια πλαστικού, μιλάμε για περίπου 225.000 τόνους πλαστικού μιας χρήσης κάθε χρόνο.
Και το πραγματικό διακύβευμα βρίσκεται σε νανο-κλίμακα: θραύσματα μικρότερα από 5 χιλιοστά, αντίστοιχα 1 µm, αδύνατο να φιλτραριστούν και να διαλυθούν, βρίσκονται ήδη στο πόσιμο νερό, στον αέρα του περιβάλλοντος και, εκπληκτικά, στα αναπαραγωγικά μας όργανα.
Το πλαστικό που κρύβεται στις σερβιέτες θα έπρεπε να μας δώσει περισσότερους λόγους ανησυχίας!
Οι περισσότερες εμπορικές σερβιέτες δομούνται σε τέσσερα στρώματα: την εξωτερική μεμβράνη πολυαιθυλενίου (φράγμα κατά των διαρροών), το υπεραπορροφητικό στρώμα πυρήνα (πολυακρυλικό νάτριο), το πλέγμα πολυπροπυλενίου (το οποίο έρχεται σε άμεση επαφή με το δέρμα) και την ακρυλική κόλλα στην πίσω πλευρά. Κατά τη διάρκεια της κίνησης, αυτά τα συστατικά απελευθερώνουν μικρο- και νανοΐνες, και in vitro δοκιμές έχουν δείξει ότι η προσομοιωμένη τριβή για 8 ώρες μπορεί να αποσπάσει εκατοντάδες χιλιάδες ίνες από ένα μόνο προϊόν.
Τα προκύπτοντα μικροπλαστικά δεν σταματούν στην επιφάνεια του δέρματος. Λόγω του μεγέθους τους μπορούν να διεισδύσουν σε μικροτραύματα, και οι ηλεκτροστατικά φορτισμένοι πολυμερείς μπορούν να προσκολληθούν στις κυτταρικές πρωτεΐνες. Τόσο η παρατεταμένη επαφή με το αιδοιϊκό δέρμα όσο και η αυξημένη υγρασία δημιουργούν ένα ευνοϊκό περιβάλλον για τη διαδερμική απορρόφηση. Μια έρευνα που δημοσιεύτηκε το 2023 έδειξε ότι σωματίδια πολυαιθυλενίου των 200 nm εσωτερικεύθηκαν από τα κολπικά κερατινοκύτταρα μόλις 4 ώρες μετά την έκθεση, οδηγώντας σε οξειδωτικό στρες, μειωμένη βιωσιμότητα και πρόκληση απόπτωσης.
Άλλες μελέτες σε τρωκτικά δείχνουν ότι τα μικροπλαστικά που καταπίνονται ή απορροφώνται μπορούν να φτάσουν στη μήτρα και τις ωοθήκες, όντας υπεύθυνα για τη μείωση του αριθμού των ωοθυλακίων και την αλλοίωση της ορμονικής ισορροπίας, με πιθανές επιπτώσεις στη γονιμότητα.
Το 2024, αρκετοί Κινέζοι ερευνητές εντόπισαν θραύσματα πολυστυρολίου και πολυαιθυλενίου σε ιστούς που συλλέχθηκαν από ασθενείς με κύστεις ωοθηκών και αδενομύωση, επιβεβαιώνοντας ότι η έκθεση δεν παραμένει μόνο στην επιφάνεια του σώματος. Τον Φεβρουάριο του 2025, μια ευρωπαϊκή ομάδα ανέφερε (για πρώτη φορά) μικροπλαστικά στο ανθρώπινο ωοθυλακικό υγρό – το ίδιο υγρό που τρέφει το ωάριο πριν την ωορρηξία. Το αποτέλεσμα εγείρει ένα προειδοποιητικό σημάδι για την αναπαραγωγική υγεία και για τις πιθανές διαγενεακές επιπτώσεις.
Τι λέει η επιστήμη; Οι πιο σχετικές ιατρικές μελέτες
Το 2022, μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο Middlesex ανέλυσε 24 εμπορικές μάρκες με την τυπική μέθοδο «Syngina» (που χρησιμοποιείται συνήθως για τη δοκιμή της απορρόφησης) και εξέτασε κάθε στρώμα με ηλεκτρονική μικροσκοπία, FT-IR και Raman.
Το αποτέλεσμα ήταν πραγματικά σοκαριστικό, ακόμη και για τους ειδικούς: τα μισά προϊόντα είχαν συνθετικές ίνες σε επαφή με τον κολπικό βλεννογόνο, και ορισμένα απελευθέρωναν έως και 17 δισεκατομμύρια νανοπλαστικά από ένα μόνο ταμπόν όταν το διάλυμα δοκιμής μιμούνταν το pH και τη θερμοκρασία των κολπικών εκκρίσεων. Η ομάδα υπολόγισε ότι, με μέση κατανάλωση 11.000 ταμπόν στη ζωή μιας γυναίκας, η συσσωρευμένη έκθεση θα μπορούσε να ξεπεράσει τα 90.000 δισεκατομμύρια πλαστικά σωματίδια – μια ποσότητα αδύνατο να φιλτραριστεί από τον οργανισμό και τα συστήματα επεξεργασίας.
Γιατί έχει σημασία ο αριθμός; Τα νανοπλαστικά (<100 nm) είναι αρκετά μικρά για να διαπεράσουν τους πόρους του δέρματος, να εισέλθουν στην κυκλοφορία και να μεταφέρουν πρόσθετα (φθαλικές ενώσεις, δισφαινόλες) απευθείας στα όργανα. Επιπλέον, η μεγάλη τους επιφάνεια δρα ως σφουγγάρι για τους επίμονους ρύπους που ήδη υπάρχουν στο περιβάλλον, ενισχύοντας την τοξικότητά τους.
Το πείραμα στα κολπικά κερατινοκύτταρα
Γνωρίζαμε ότι τα μικροπλαστικά μπορούν να φτάσουν στο δέρμα, αλλά όχι ότι μπορούν να «εισέλθουν» πραγματικά στα κύτταρα του γεννητικού συστήματος! Τον Ιούλιο του 2023, Ιταλίδες ερευνήτριες εξέθεσαν καλλιέργειες ανθρώπινων κολπικών κερατινοκυττάρων σε σωματίδια πολυαιθυλενίου μεγέθους 200 nm-9 µm. Σε μόλις 48 ώρες, τα σωματίδια εσωτερικεύθηκαν μαζικά, αποδιοργάνωσαν το ακτινικό κυτταροσκελετό και προκάλεσαν απόπτωση. Μετά από 72 ώρες, το επίπεδο των δραστικών ειδών οξυγόνου διπλασιάστηκε, και τα γονίδια που διαχειρίζονται την επιδιόρθωση του DNA απορυθμίστηκαν.
Η έκπληξη ήρθε με την επιγενετική ανάλυση: ακόμα και μετά τη διακοπή της έκθεσης, η έκφραση των μεθυλο- και απομεθυλο-τρανσφερασών παρέμεινε τροποποιημένη, υποδηλώνοντας πιθανές επιπτώσεις επιταχυνόμενης γήρανσης του ιστού.
Πιο απλά, αν το δέρμα του αιδοίου υφίσταται μικροτραυματισμούς κατά τη διάρκεια του κύκλου (ερεθισμός, τριβή με εσώρουχα), ο φυσικός φραγμός λεπταίνει. Έτσι, σωματίδια μεγέθους ιών μπορούν να διεισδύσουν ακόμα πιο εύκολα και να επιδεινώσουν επαναλαμβανόμενες λοιμώξεις ή χρόνιες φλεγμονές.
Μικροπλαστικά στο ανθρώπινο ωοθυλακικό υγρό
Η πιο ανησυχητική μελέτη δημοσιεύθηκε τον Μάρτιο του 2025: μια ιταλοκινεζική κοινοπραξία ανέλυσε το ωοθυλακικό υγρό (το θρεπτικό μέσο στο οποίο ωριμάζει το ωάριο) από 19 γυναίκες που υποβάλλονταν σε διαδικασίες IVF.
Με μικροσκοπία "Raman laser" εντόπισαν 1.739 μικροπλαστικά σωματίδια (21% του συνόλου των ανιχνευθέντων στερεών σωμάτων), συμπεριλαμβανομένων πολυαιθυλενίου, πολυπροπυλενίου και PET κάτω των 10 µm. Σε 14 από τις συμμετέχουσες βρέθηκαν πολυμερείς <5 µm, μέγεθος ικανό να διεισδύσει στην ωοθηκική μεμβράνη (ωοκύτταρο) σε πειραματόζωα. Οι ερευνητές παρατήρησαν μια αντίστροφη συσχέτιση (μη στατιστικά σημαντική σε αυτό το μικρό δείγμα) μεταξύ της πυκνότητας των μικροπλαστικών και του ρυθμού ωρίμανσης των ωοκυττάρων.
Ακόμα κι αν οι γυναίκες δεν καταφεύγουν στην εξωσωματική γονιμοποίηση, το αποτέλεσμα έχει, ωστόσο, σημασία: το ωοθυλακικό υγρό αρδεύεται από το ωοθηκικό αίμα. Οποιοδήποτε αρκετά μικρό σωματίδιο στην κυκλοφορία (είτε καταπίνεται, εισπνέεται ή απορροφάται διαδερμικά από μια σερβιέτα) μπορεί να φτάσει στην ίδια μικρο-θέση όπου σχηματίζεται το γενετικό υλικό του μελλοντικού παιδιού.
Επιβεβαίωση μηχανισμών και μακροπρόθεσμων επιπτώσεων
Οι μελέτες «in vivo» επιτρέπουν ελεγχόμενες εκθέσεις και λεπτομερείς αυτοψίες. Η πιο αναφερόμενη εργασία (J Hazard Mater, 2022) χορήγησε σε θηλυκά ποντίκια πολυστυρένιο 1 µm για 35 ημέρες. Τα σωματίδια συσσωρεύτηκαν στις ωοθήκες, μείωσαν το ρυθμό έκκρισης του πρώτου πολικού σώματος και μείωσαν την ποιότητα των ωοκυττάρων, ταυτόχρονα με την αύξηση των ελεύθερων ριζών και τη μείωση της γλουταθειόνης.
Πιο πρόσφατα, πειράματα με νανοπλαστικά 70 nm χορηγούμενα από το στόμα σε έγκυα θηλυκά έδειξαν:
• επιβράδυνση της εμβρυϊκής ανάπτυξης και μεγαλύτερη απορρόφηση των εμβρύων.
• διαταραχές στην έκκριση της μητρικής προγεστερόνης.
• μεταφορά σωματιδίων στο ήπαρ και τον εγκέφαλο των νεογέννητων νεογνών.
Αυτά τα αποτελέσματα υποδηλώνουν έναν αλυσιδωτό μηχανισμό: οξειδωτικό στρες ➔ ωοθηκική φλεγμονή ➔ αλλοίωση των ορμονών ➔ ωάρια κακής ποιότητας ➔ μειωμένη γονιμότητα και, ενδεχομένως, διαγενεακές επιδράσεις.
Συγκλίνοντα στοιχεία από άλλους αναπαραγωγικούς ιστούς
Το 2020, ο όρος «Πλασέντα» εισήλθε στην ιατρική ορολογία μετά την ανίχνευση μικροπλαστικών σε όλες τις έξι εξετασθείσες πλακούντες σε μια ιταλική μελέτη, με θραύσματα 5–10 µm σταθεροποιημένα στις χοριονικές λάχνες – ακριβώς την περιοχή ανταλλαγής θρεπτικών ουσιών μεταξύ μητέρας και εμβρύου. Αργότερα, άλλες ομάδες επιβεβαίωσαν την παρουσία σωματιδίων στο 100% των εξετασθέντων πλακούντων, αλλά και σε ιστούς της μήτρας που λήφθηκαν από ασθενείς με αδενομύωση και κύστεις ωοθηκών.
Η βασική παρατήρηση: η έμμηνος ρύση είναι, ουσιαστικά, η μηνιαία αποβολή του εσωτερικού στρώματος της μήτρας. Εάν το πλαστικό φτάσει στο ενδομήτριο και την ωοθήκη, υπάρχει ένα επαναλαμβανόμενο παράθυρο μέσω του οποίου τα θραύσματα μπορούν να εισέλθουν ή να εξέλθουν από τον οργανισμό, ενισχύοντας την έκθεση.
Τι σημαίνει, συγκεκριμένα;
Εάν ένα ταμπόν απελευθερώνει ακόμη και 1 δισεκατομμύριο σωματίδια, και ένα στρώμα βιολογικών βαμβακερών εσωρούχων περιόδου απελευθερώνει μηδέν, η επιλογή να στραφούμε σε πιστοποιημένα υλικά GOTS δεν είναι πλέον μόνο μια οικολογική κίνηση, αλλά μια επιστημονικά τεκμηριωμένη κίνηση για την προστασία της γονιμότητας.
Παράδειγμα: μια γυναίκα με βαριά περίοδο χρησιμοποιεί 20 ταμπόν/μήνα. Με ένα συντηρητικό σενάριο 3 δισεκατομμυρίων νανοσωματιδίων/ταμπόν, η μηνιαία έκθεση φτάνει τα 60 δισεκατομμύρια, ισοδύναμη με τη μάζα πλαστικού ενός ποτηριού μιας χρήσης θρυμματισμένου σε ιογενή κλίμακα.
Περιβαλλοντικές επιπτώσεις
Κάθε σερβιέτα που πετιέται στον κάδο, γίνεται ουσιαστικά ένα απόβλητο που υφίσταται φωτο-οξειδωτικό κατακερματισμό στον ανοιχτό αέρα ή στην αποθήκη. Οι βροχές ξεπλένουν τα μικροσωματίδια στο έδαφος και στα νερά, όπου καταπίνονται από σκουλήκια, ψάρια και, τελικά, επιστρέφουν στην τροφική αλυσίδα. Ετησίως, ο ποταμός Γάγγης μεταφέρει περίπου 10.000 τόνους απορριμμάτων περιόδου στον Ινδικό Ωκεανό (ένα εύγλωττο παράδειγμα ακούσιας «εξαγωγής» πολυμερών).
Οι αναλύσεις κύκλου ζωής δείχνουν ότι ένα μόνο πακέτο σερβιετών παράγει 25% περισσότερες εκπομπές CO₂ ισοδύναμες από ένα πακέτο ταμπόν από βιολογικό βαμβάκι και 7 φορές περισσότερο από ένα επαναχρησιμοποιούμενο κύπελλο περιόδου που χρησιμοποιείται για 10 χρόνια.
Τι πρέπει να γίνει;
Πρώτα απ' όλα, επιλέξτε φυσικά, ελεγμένα υλικά
Αναζητήστε προϊόντα πιστοποιημένα με GOTS (Global Organic Textile Standard) ή OEKO-TEX ® Standard 100· αυτά περιορίζουν την περιεκτικότητα σε φυτοφάρμακα, βαφές και υπολείμματα πλαστικού. Το αλεύκαστο βαμβάκι ή το μηχανικά επεξεργασμένο μπαμπού μειώνουν τον κίνδυνο έκθεσης σε συνθετικούς πολυμερείς.
Εξερευνήστε τις φιλικές προς το περιβάλλον λύσεις
Εδώ περιλαμβάνονται το κύπελλο εμμηνόρροιας Femi.Eko® από ιατρική σιλικόνη (με διάρκεια ζωής ~10 έτη), οι επαναχρησιμοποιούμενες δίσκοι εμμηνόρροιας (τους οποίους θα βρείτε επίσης στο Femi.Eko®, πιο κατάλληλοι για αθλητικές δραστηριότητες επειδή προσφέρουν προστασία έως και 12 ώρες) ή τα επαναχρησιμοποιούμενα εσώρουχα εμμηνόρροιας (που αποτελούνται από στρώματα από μαλλί μερινό και Tencel, πλένονται στους 40 °C).
Μελέτες δείχνουν ότι ένα κύπελλο που χρησιμοποιείται για μια δεκαετία μπορεί να μειώσει το αποτύπωμα άνθρακα κατά 94% σε σύγκριση με τις σερβιέτες μιας χρήσης.
Διαβάστε την ετικέτα και για την κόλλα που χρησιμοποιείται!
Οι θερμοπλαστικές κόλλες μπορεί να περιέχουν φθαλικές ενώσεις ή δισφαινόλες. Αν η συσκευασία δεν αναφέρει ξεκάθαρα τα υλικά που χρησιμοποιούνται και την προέλευσή τους, υπάρχουν λόγοι προσοχής.
Δώστε προσοχή στη διαδικασία υγιεινής και στη ρουτίνα πλύσης
Για τα επαναχρησιμοποιούμενα αντικείμενα, ξεπλύνετε αμέσως με κρύο νερό, και στη συνέχεια πλύνετε σε μέτρια θερμοκρασία, χωρίς συνθετικά μαλακτικά. Τα ήπια απορρυπαντικά (με βάση φυτικό σαπούνι) περιορίζουν τα χημικά υπολείμματα.
Απορρίψτε υπεύθυνα
Αν χρησιμοποιείτε, ωστόσο, προϊόντα μιας χρήσης, μην τα πετάτε στην τουαλέτα. Τυλίξτε τα σε χαρτί και πετάξτε τα στα οικιακά απορρίμματα. Στη Ρουμανία, ορισμένες αλυσίδες φαρμακείων έχουν ενεργά προγράμματα επιλεκτικής συλλογής σερβιετών, αλλά είναι σημαντικό να ελέγξετε τη διαθεσιμότητά τους.
